Over Kisti Türleri: Fonksiyonel Kist, Dermoid, Endometrioma ve Kistadenom

Ultrason raporunda "over kisti" ifadesini görmek çoğu zaman endişe yaratır. Oysa kist yalnızca içi sıvı ya da yarı sıvı içerikle dolu bir kese anlamına gelir ve yumurtalıkta görülen kistlerin büyük çoğunluğu iyi huyludur. Bir kistin izlenmesi mi, ilaçla tedavi edilmesi mi, yoksa ameliyatla çıkarılması mı gerektiği büyük ölçüde türüne bağlıdır. Bu yazıda sık karşılaşılan kist türlerini tek tek ele alıyoruz. Kistlerin genel değerlendirmesi, belirtileri ve tedavi seçenekleri için yumurtalık kistleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Fonksiyonel kistler: döngünün bir parçası

Fonksiyonel kistler bir hastalık değil, yumurtlama sürecinin doğal bir yan ürünüdür. Adet gören her yaştaki kadında görülebilir; menopozdan sonra ise beklenmez. Çoğu belirti vermez ve birkaç hafta ile birkaç döngü içinde kendiliğinden kaybolur.

Folikül kisti

Her ay yumurtalıkta yumurtayı taşıyan bir kese (folikül) büyür ve yumurtlama sırasında çatlar. Folikül çatlamaz ve içinde sıvı birikmeye devam ederse folikül kisti oluşur. Ultrasonda ince duvarlı, içi berrak sıvıyla dolu, yuvarlak bir kese olarak görülür; bu görünüm "basit kist" olarak tanımlanır.

Korpus luteum kisti

Yumurtlamadan sonra çatlayan folikül, progesteron üreten sarı cisme (korpus luteum) dönüşür. Bu yapının içinde sıvı toplanırsa korpus luteum kisti oluşur. Duvarı daha kalındır ve renkli Doppler ultrasonda çevresinde halka şeklinde kan akımı görülebilir. Erken gebelikte de sık görülür; gebeliği destekleyen hormonları üretir ve gebelik ilerledikçe genellikle kendiliğinden küçülür.

Hemorajik (kanamalı) kist

Bir folikül veya korpus luteum kistinin içine kanama olmasıyla ortaya çıkar ve ani başlayan tek taraflı kasık ağrısına yol açabilir. Ultrasonda içi ağ ya da dantel gibi görünen veya pıhtıya bağlı daha yoğun bir alan içeren bir kist olarak görülür. Çoğu birkaç hafta içinde emilir; hekim genellikle sonraki bir döngüde yapılan kontrol ultrasonuyla kistin kaybolduğunu doğrular.

Fonksiyonel kistlerde ilk yaklaşım çoğunlukla izlemdir. Doğum kontrol haplarının var olan bir fonksiyonel kistin kaybolmasını hızlandırmadığı gösterilmiştir; ancak sık kist gelişen bazı kadınlarda yumurtlamayı baskılayarak yeni kist oluşumunu azaltmak amacıyla hekim tarafından önerilebilir. Kist beklenen sürede kaybolmaz, büyür ya da görünümü değişirse başka bir kist türü düşünülür.

Endometrioma (çikolata kisti)

Endometrioma, rahim iç tabakasına benzer dokunun yumurtalıkta yerleşmesiyle oluşan, içi eski ve koyu renkli kanla dolu bir kisttir; içeriğinin görünümü nedeniyle "çikolata kisti" olarak da bilinir. Endometriozis hastalığının bir parçasıdır ve çoğunlukla üreme çağındaki kadınlarda görülür. Adet sancısı, ilişki sırasında ağrı, kronik kasık ağrısı ve gebe kalmada güçlük eşlik edebilir; bazen hiçbir belirti vermez.

Ultrasonda duvarı düzgün, içi homojen ve "buzlu cam" görünümünde bir kist olarak izlenir. Fonksiyonel kistlerden farklı olarak kendiliğinden kaybolmaz. Hormonal ilaçlar ağrıyı azaltabilir ve kistin büyümesini yavaşlatabilir, ancak kisti tamamen ortadan kaldırmaz.

Endometrioma ameliyatında kistle birlikte sağlıklı yumurtalık dokusu da etkilenebildiği için yumurta rezervi (AMH düzeyi) azalabilir; bu risk iki taraflı kistlerde ve tekrarlayan ameliyatlarda daha belirgindir. Bu nedenle ameliyat kararı; ağrının şiddeti, kistin boyutu ve görünümü, yaş, yumurta rezervi ve gebelik planı birlikte değerlendirilerek kişiye özel verilir. Tüp bebek planlanan kadınlarda yalnızca gebelik şansını artırmak amacıyla rutin olarak ameliyat önerilmez; ameliyat gerektiğinde bazı durumlarda öncesinde yumurta ya da embriyo dondurulması konuşulabilir.

Dermoid kist (matür kistik teratom)

Dermoid kist, farklı doku tiplerine dönüşebilen hücrelerden gelişen iyi huylu bir tümördür. İçinde yağ, kıl, deri dokusu ve bazen diş ya da kemik parçası bulunabilir. Özellikle genç kadınlarda sık görülen yumurtalık tümörlerindendir ve bazen iki yumurtalıkta birden bulunur.

Ultrasonda yağ içeriğine bağlı parlak alanlar, ince çizgiler ve yoğun bir düğüm şeklinde görülebilir; tanı çoğu zaman ultrasonla konabilir. Dermoid kist kendiliğinden kaybolmaz ve genellikle yavaş büyür. Yumurtalığın kendi etrafında dönmesine (torsiyon) yol açabilir.

Büyük, büyüyen ya da belirti veren dermoid kistler genellikle laparoskopik yöntemle, sağlıklı yumurtalık dokusu korunarak çıkarılır. Küçük ve belirti vermeyen kistlerde, özellikle yumurta rezervini korumak önemliyse, düzenli ultrason takibi de bir seçenektir. Dermoid kistte kötü huylu değişim çok nadirdir ve daha çok ileri yaşta görülür.

Seröz ve müsinöz kistadenom

Kistadenomlar, yumurtalığın yüzey hücrelerinden gelişen iyi huylu tümörlerdir. Her yaşta görülebilirler; fonksiyonel kistlerden farklı olarak kendiliğinden kaybolmazlar ve zamanla büyüyebilirler.

• Seröz kistadenom: İçi berrak, sulu sıvıyla doludur. Ultrasonda çoğu zaman ince duvarlı ve tek bölmeli görünür; bu yüzden basit bir fonksiyonel kistten ayrımı, ancak kistin birkaç döngü boyunca kaybolmadığının görülmesiyle yapılabilir.
• Müsinöz kistadenom: İçi koyu kıvamlı, mukus benzeri bir sıvı içerir. Genellikle çok bölmelidir ve oldukça büyük boyutlara ulaşabilir; karında şişlik ve baskı hissi yapabilir.

Kalıcı ya da büyüyen kistadenomlar genellikle ameliyatla çıkarılır ve kesin tanı patoloji incelemesiyle konur. Uygun hastalarda bu ameliyat laparoskopi ile yapılabilir; çok büyük kistlerde ya da şüpheli bulgularda yöntem buna göre planlanır.

Paraovaryan ve paratubal kistler

Bu kistler yumurtalığın kendisinden değil, yumurtalık ile tüp arasındaki bağ dokusundan ya da tüpün çevresinden gelişir. Ultrasonda kistin yumurtalıktan ayrı durduğu görülür. Çoğu küçük, iyi huylu ve belirtisizdir; genellikle izlenir. Büyüdüklerinde tüpün ya da yumurtalığın dönmesine yol açabileceklerinden, büyük veya belirti veren kistler ameliyatla çıkarılır.

Teka lutein kistleri

Gebelik hormonu (hCG) çok yüksek olduğunda, örneğin çoğul gebeliklerde, mol gebelikte veya tüp bebek tedavisindeki yumurtalık uyarımı sırasında, iki yumurtalıkta birden çok bölmeli kistler gelişebilir. Hormon düzeyi düştükçe genellikle kendiliğinden kaybolurlar; nadiren dönme veya kanama gibi sorunlara yol açarlar.

Polikistik over görünümü bir kist değildir

Polikistik over sendromunda (PKOS) ultrasonda görülen çok sayıda küçük yapı, gerçek kist değil, gelişimini tamamlayamamış foliküllerdir. Bu görünüm ameliyat gerektirmez; değerlendirme adet düzeni, hormon testleri ve belirtilerle birlikte yapılır.

Sınırda (borderline) ve kötü huylu tümörler

Yumurtalık kitlelerinin küçük bir kısmı, iyi huylu ile kötü huylu arasında davranış gösteren sınırda (borderline) tümörler ya da yumurtalık kanseridir. Sınırda tümörler çoğunlukla daha genç kadınlarda görülür, yavaş seyreder ve uygun hastalarda doğurganlığı koruyan ameliyatlarla tedavi edilebilir.

Ultrasonda kistin içinde katı bölümler ya da duvardan içeri uzanan çıkıntılar, kalın bölmeler, bu katı alanlarda belirgin kan akımı ve karın içinde sıvı (asit) görülmesi ek değerlendirme gerektirir. Menopoz sonrası dönemde olmak ya da ailede yumurtalık veya meme kanseri öyküsü bulunması da değerlendirmeyi etkiler. Bu bulgular kanser olduğu anlamına gelmez, ancak daha ayrıntılı inceleme yapılmasını sağlar. IOTA ve O-RADS gibi uluslararası sistemler, ultrason bulgularını ortak bir dille tanımlayarak riskin tahmin edilmesine yardımcı olur; gerektiğinde MR görüntülemesi eklenir.

CA-125 kan testi bu değerlendirmenin bir parçası olabilir, ancak sınırları vardır: Endometriozis, miyom, adet dönemi, gebelik ve pelvik enfeksiyonlarda da yükselebilir, erken evredeki bazı kanserlerde ise normal çıkabilir. Bu nedenle tek başına tanı koydurmaz. Ayrıntılar için tümör belirteçleri yazımıza bakabilirsiniz. Şüpheli bulgular taşıyan kitlelerin jinekolojik onkoloji alanında deneyimli bir ekiple değerlendirilmesi önerilir.

Gebelikte görülen kistler

Erken gebelik ultrasonunda görülen kistlerin çoğu korpus luteum kistidir ve gebelik ilerledikçe kendiliğinden küçülür. Gebelikte kalıcı olan dermoid kist veya endometrioma gibi kistler çoğunlukla izlenir. Ameliyat gerekirse genellikle gebeliğin ikinci üç ayında planlanır; ani ve şiddetli ağrıda ise gebelik haftasından bağımsız olarak acil değerlendirme yapılır.

Menopoz sonrasında kist

Menopozdan sonra yumurtlama olmadığı için fonksiyonel kist beklenmez. Bu dönemde saptanan küçük ve basit görünümlü kistler de çoğu zaman iyi huyludur; yine de ultrason bulguları ve gerektiğinde CA-125 ile değerlendirilmeleri ve hekimin önerdiği aralıklarla izlenmeleri gerekir. Karmaşık görünümlü kistlerde ileri inceleme yapılır.

Dönme ve yırtılma: uyarı işaretleri

Türü ne olursa olsun, bir kist yumurtalığın kendi etrafında dönmesine (over torsiyonu) ya da kendisinin yırtılmasına neden olabilir. Torsiyon yumurtalığın kan akımını kesebildiği için zaman kaybetmeden müdahale gerektirir. Yırtılma çoğu zaman cinsel ilişki veya efor sırasında ani bir ağrıyla başlar ve bazen karın içine kanamaya yol açar.

Ne zaman hekime başvurulmalı?

• Ani başlayan, şiddetli, tek taraflı kasık ağrısı; özellikle bulantı-kusma ile birlikteyse
• Baş dönmesi, bayılma hissi, solukluk veya çarpıntı ile birlikte karın ağrısı
• Ateşle birlikte kasık ağrısı
• Gebelik testi pozitifken kasık ağrısı veya kanama
• Karında giderek artan şişlik, çabuk doyma, iştahsızlık ya da istemsiz kilo kaybı
• Menopozdan sonra ultrasonda kist saptanması veya vajinal kanama olması
• İzlenen bir kistte büyüme ya da yeni başlayan ağrı

Sıkça Sorulan Sorular

Bu sitedeki bilgiler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekime başvurunuz.

İlgili sayfalar