Gebelikte pıhtı riski neden artar?
Venöz tromboembolizm (VTE), toplardamarlarda pıhtı oluşmasıdır. En sık bacak toplardamarlarında (derin ven trombozu) görülür; pıhtı koparak akciğere giderse akciğer embolisi adı verilen ciddi bir tabloya yol açabilir. Gebelikte kanın pıhtılaşma eğilimi doğal olarak artar, büyüyen rahim bacaklardan dönen kan akışını yavaşlatır. Bu nedenle pıhtı riski gebe olmayan kadınlara göre birkaç kat yüksektir ve en yüksek olduğu dönem doğumdan sonraki ilk haftalardır.
Bu araç nasıl hesaplar?
Hesaplama, İngiltere Kraliyet Kadın Hastalıkları ve Doğum Koleji'nin (RCOG) 2015 tarihli 37a numaralı kılavuzundaki risk değerlendirme formuna dayanır. Her risk etkeninin bir puanı vardır ve puanlar toplanır:
- 4 puan: Daha önce geçirilmiş pıhtı (büyük ameliyata bağlı tek atak hariç), tüp bebek sonrası yumurtalık aşırı uyarılma sendromu (ilk üç ay).
- 3 puan: Büyük ameliyata bağlı geçirilmiş pıhtı, yüksek riskli kalıtsal pıhtılaşma bozukluğu, kanser veya kalp yetmezliği gibi ek hastalıklar, gebelikte veya doğum sonrası ameliyat, şiddetli bulantı-kusma (hiperemezis).
- 2 puan: Doğum eylemi başladıktan sonra sezaryen; vücut kitle indeksinin 40 ve üzerinde olması.
- 1 puan: 35 yaş üstü, vücut kitle indeksi 30 ve üzeri, 3 veya daha fazla doğum, sigara, belirgin varis, ailede pıhtı öyküsü, düşük riskli trombofili, preeklampsi, tüp bebek gebeliği, çoğul gebelik, planlı sezaryen, müdahaleli doğum, 24 saati aşan doğum eylemi, 1 litreyi aşan kanama, 37. haftadan önce doğum, ölü doğum, enfeksiyon, hareketsizlik veya sıvı kaybı.
Bazı etkenler yalnızca bir dönem için sayılır: tüp bebek, yumurtalık aşırı uyarılması ve hiperemezis gebelik döneminde; doğum şekli, kanama ve doğum eylemiyle ilgili etkenler ise doğum sonrasında değerlendirilir.
Sonuç nasıl yorumlanır?
Gebelik sırasında kılavuz, toplam puan 4 veya üzerindeyse ilk üç aydan itibaren, 3 ise 28. haftadan itibaren koruyucu pıhtı önleyici tedavinin (düşük molekül ağırlıklı heparin iğnesi) düşünülmesini önerir. Daha önce pıhtı geçirmiş gebeler yüksek risk grubundadır ve gebelik boyunca koruma ile deneyimli bir ekiple izlem önerilir.
Doğumdan sonra toplam puan 2 veya üzerindeyse en az 10 gün koruma düşünülür. Daha önce pıhtı geçirmiş olanlar, gebelikte pıhtı önleyici kullanmış olanlar, yüksek riskli trombofilisi olanlar veya ailesinde pıhtı öyküsü bulunan düşük riskli trombofili taşıyıcıları için en az 6 hafta koruma önerilir.
Sınırlamalar
Bu puanlama, gebelik boyunca değişebilen durumu belirli bir andaki bilgilerle değerlendirir; hastaneye yatış, ameliyat veya yeni bir hastalık durumunda risk yeniden hesaplanmalıdır. Form kanama riskini değerlendirmez. Pıhtı önleyici ilaçlar kanama bozukluğu, aktif kanama, plasenta önde gibi durumlarda sakıncalı olabilir; bu nedenle tedavi kararı mutlaka hekim tarafından, kişinin tüm sağlık bilgileri birlikte değerlendirilerek verilir. Ülkemizde ve farklı kılavuzlarda eşikler küçük farklılıklar gösterebilir.
Ne zaman hemen başvurmalı?
Bacakta tek taraflı şişlik, ağrı, kızarıklık veya ısı artışı; ani başlayan nefes darlığı, göğüs ağrısı, öksürükle kan gelmesi ya da bayılma pıhtı belirtisi olabilir. Bu durumda beklemeden en yakın acil servise başvurun. Yüksek puan aldıysanız veya bu tabloda belirtilen durumlardan biri sizde varsa bir sonraki kontrolünüzde hekiminizle konuşun.
Kaynaklar
- Royal College of Obstetricians and Gynaecologists. Reducing the Risk of Venous Thromboembolism during Pregnancy and the Puerperium. Green-top Guideline No. 37a. 2015 (Appendix I ve III).