Menopoz: Sağlıklı Yaş Alma, Belirtiler ve Hormon Tedavisi Seçenekleri

Menopoz dönemleri

• Perimenopoz: Menopozdan önceki birkaç yıl; adetler düzensizleşir ve belirtiler başlayabilir. Bu dönemde gebelik hâlâ mümkündür.
• Menopoz: Son adetten sonra 12 ay geçmesi.
• Postmenopoz: Menopozdan sonraki yaşam dönemi.

45 yaşın üzerindeki ve tipik belirtileri olan kadınlarda menopoz tanısı genellikle adet düzeni ve yakınmalara göre konur; tanı için çoğu zaman hormon testi gerekmez. Daha genç yaşta veya belirtilerin açık olmadığı durumlarda kan testleri yol gösterici olabilir.

Belirtiler

• Sıcak basmaları ve gece terlemeleri
• Uyku bozuklukları, yorgunluk
• Duygu durum değişiklikleri, odaklanma güçlüğü
• Vajinal kuruluk, ilişkide ağrı, sık idrar yolu enfeksiyonu (genitoüriner sendrom)
• İdrar kaçırma
• Eklem ağrıları, cilt ve saçta değişiklikler

Sıcak basmaları çoğu kadında birkaç yıl sürer; ortalama süre 7 yıl civarında bildirilmekle birlikte bazı kadınlarda daha uzun devam edebilir. Belirtilerin türü ve şiddeti kişiden kişiye belirgin farklılık gösterir.

Erken menopoz ve erken yumurtalık yetmezliği

40 yaşından önce yumurtalık işlevlerinin azalması erken yumurtalık yetmezliği olarak adlandırılır. Nedenleri arasında genetik faktörler (Frajil X ön mutasyonu, kromozom farklılıkları), otoimmün hastalıklar ve kemoterapi/radyoterapi vardır; çoğu olguda neden bulunamaz. Bu kadınlarda kemik ve kalp sağlığını korumak için, aksi bir durum yoksa, en azından doğal menopoz yaşına kadar hormon tedavisi önerilir. Gebelik isteyen kadınlarda yumurta rezervi değerlendirilerek seçenekler konuşulur. Ailede erken menopoz öyküsü olan genç kadınlar için yumurta rezervi takibi ve yumurta dondurma bilgisi önemlidir.

Menopozda sağlıklı yaş alma

Menopoz bir hastalık değil, yaşamın doğal bir evresidir ve kadınlar bugün yaşamlarının yaklaşık üçte birini menopoz sonrasında geçirmektedir. Bu nedenle menopoz döneminde amaç yalnızca sıcak basması gibi yakınmaları hafifletmek değil, ileriki yıllarda hareketli, bağımsız ve sağlıklı bir yaşamı desteklemektir. Östrojenin azalması kemik, kalp-damar, metabolizma, pelvik taban, uyku ve ruh sağlığı üzerinde etkili olur. Bu etkilerin önemli bir bölümü yaşam tarzı düzenlemeleri, düzenli kontroller ve gerektiğinde tedaviyle olumlu yönde etkilenebilir.

Kemik sağlığı

Menopozu izleyen ilk yıllarda kemik kaybı hızlanır. Bu durum zamanla kemik erimesine (osteoporoz) ve özellikle kalça, omurga ve el bileğinde kırık riskinde artışa yol açabilir. Düşük vücut ağırlığı, sigara, erken menopoz, ailede kalça kırığı öyküsü, uzun süreli kortizon kullanımı ve bazı kronik hastalıklar riski artırır. Kemik yoğunluğu ölçümü (DXA) 65 yaşından itibaren ve risk etkeni olan kadınlarda daha erken yaşta önerilir. Hormon tedavisi kemik kaybını önler ve kırık riskini azaltır; kemik sağlığına yönelik başka ilaç seçenekleri de bulunmaktadır.

Kalp-damar ve metabolik sağlık

Menopozdan sonra LDL kolesterol yükselme eğilimi gösterir, yağlanma karın bölgesinde artar, insülin direnci ve tansiyon yüksekliği daha sık görülür. Kalp-damar hastalıkları, menopoz sonrasında kadınlarda başlıca sağlık sorunları arasında yer alır. Gebelikte preeklampsi veya gebelik şekeri geçirmiş olmak ve erken menopoz, ilerideki kalp-damar riskine ilişkin önemli ipuçlarıdır. Tansiyon, kolesterol, kan şekeri ve bel çevresinin düzenli izlenmesi önerilir. Hormon tedavisi, kalp hastalığını önlemek amacıyla tek başına başlatılan bir tedavi değildir; bu alanda temel yaklaşım yaşam tarzı ve risk etkenlerinin kontrolüdür.

Pelvik taban ve genitoüriner sendrom

Östrojen azalmasıyla vajina, dış genital bölge ve idrar yollarındaki dokular incelir. Vajinal kuruluk, yanma, ilişki sırasında ağrı, sık idrara çıkma, idrar kaçırma ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları bu tablonun parçasıdır ve genitoüriner sendrom olarak adlandırılır. Sıcak basmalarından farklı olarak bu yakınmalar zamanla kendiliğinden geçmez, çoğu zaman ilerler. Vajinal nemlendiriciler, kayganlaştırıcılar ve düşük doz vajinal östrojen etkili seçeneklerdir; vajinal östrojenin kana geçen miktarı çok azdır ve vajinal östrojenlerin rahim ve meme üzerine olumsuz etkisi yoktur. Pelvik taban kas egzersizleri, idrar kaçırma ve sarkma yakınmalarında ilk basamak yaklaşımdır.

Uyku

Gece terlemeleri, kaygı ve yaşla birlikte artan uyku apnesi uykuyu bozabilir. Düzenli uyku saatleri, akşam saatlerinde kafein ve alkolden kaçınma, serin ve karanlık bir yatak odası ve gün içinde fiziksel aktivite uyku kalitesini destekler. Horlama ve gün içi aşırı uyku hâli varsa uyku apnesi açısından değerlendirme gerekir. Uykusuzlukta bilişsel davranışçı terapi (BDT) etkinliği gösterilmiş bir yöntemdir.

Duygu durum ve bilişsel işlevler

Perimenopoz döneminde duygu durum dalgalanmaları, kaygı ve depresif belirtiler daha sık görülebilir. Unutkanlık ve odaklanma güçlüğü de sık dile getirilen yakınmalardır ve çoğu kadında geçicidir. Menopoz belirtilerinin ruh sağlığı üzerindeki etkisinde bilişsel davranışçı terapi yararlı olabilir. Sürekli çökkünlük, ilgi kaybı veya umutsuzluk hissi varsa depresyon açısından değerlendirme yapılmalıdır. Hormon tedavisinin bunamayı (demans) önlemek amacıyla kullanılması önerilmemektedir.

Egzersiz ve direnç antrenmanı

Düzenli fiziksel aktivite; kemik, kas, kalp-damar sağlığı, kilo kontrolü, uyku ve ruh hali üzerinde olumlu etkiye sahiptir. Genel öneri, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik aktivite (tempolu yürüyüş, yüzme, bisiklet) ve haftada en az 2 gün büyük kas gruplarını çalıştıran direnç (kuvvet) egzersizleridir. Yaşla birlikte kas kütlesi ve gücü azaldığından, ağırlık, direnç bandı veya vücut ağırlığıyla yapılan kuvvet antrenmanları menopoz döneminde özellikle önemlidir. Ağırlık taşıyan egzersizler kemik yoğunluğunu, denge çalışmaları ise düşmeleri önlemeyi destekler. Egzersiz programı mevcut sağlık durumuna göre kademeli olarak artırılmalıdır.

Beslenme, kalsiyum ve D vitamini

Sebze, meyve, tam tahıllar, baklagiller, zeytinyağı ve balık ağırlıklı, Akdeniz tipi bir beslenme kalp-damar ve metabolik sağlığı destekler. Kas kütlesinin korunması için öğünlere yeterli protein eklenmesi, tuz, şeker ve işlenmiş gıdaların azaltılması önerilir. Menopoz sonrasında günlük kalsiyum ihtiyacı yaklaşık 1000-1200 mg olup öncelikle süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler ve kuruyemiş gibi besinlerden karşılanmalıdır. Besinlerle yeterli alınamıyorsa takviye düşünülebilir. D vitamini eksikliği ülkemizde yaygındır; düzey gerektiğinde ölçülerek eksiklik varsa uygun dozda takviye yapılır. Gereğinden yüksek dozda takviye kullanılmamalıdır.

Sigara ve alkol

Sigara menopozu öne çekebilir, sıcak basmalarını artırabilir ve kemik kaybı, kalp-damar hastalıkları ve birçok kanser türü için risk oluşturur. Sigarayı bırakmanın yararları her yaşta geçerlidir. Alkol ise meme kanseri riskini artırır, uykuyu bozar, sıcak basmalarını tetikleyebilir ve kemik sağlığını olumsuz etkiler; tüketimin mümkün olduğunca sınırlandırılması önerilir.

Taramalar ve düzenli kontroller

• Meme kanseri taraması: Ulusal tarama programında 40-69 yaş arasındaki kadınlara iki yılda bir mamografi önerilmektedir. Kişisel ve ailesel risk durumuna göre program değişebilir.
• Rahim ağzı kanseri taraması: Ulusal programda 30-65 yaş arasında beş yılda bir HPV testi ve smear önerilmektedir.
• Kemik yoğunluğu ölçümü: 65 yaş ve üzerindeki tüm kadınlarda; erken menopoz, düşük vücut ağırlığı, kortizon kullanımı gibi risk etkenleri olanlarda daha erken.
• Kalp-damar ve metabolik taramalar: Tansiyon, kolesterol (lipit profili), açlık kan şekeri veya HbA1c ve bel çevresi ölçümü düzenli aralıklarla.
• Kalın bağırsak kanseri taraması: Ulusal programda 50-70 yaş arasında gaitada gizli kan testi ve kolonoskopi.

Bu kontrollerin sıklığı kişisel risk durumuna göre hekimle birlikte belirlenir. Menopoz sonrasında ortaya çıkan her vajinal kanama, miktarı az olsa bile değerlendirilmelidir.

Tedavi seçenekleri

Menopoz belirtileri olan her kadının tedaviye ihtiyacı yoktur. Tedavi kararı; yakınmaların günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği, yaş, menopozdan bu yana geçen süre, kişisel ve ailesel sağlık öyküsü ve kadının tercihleri birlikte değerlendirilerek verilir.

Yaşam tarzı

Düzenli egzersiz, sağlıklı kilonun korunması, sigarayı bırakma, yeterli kalsiyum ve D vitamini ve tetikleyicilerden (sıcak içecekler, alkol, baharatlı yiyecekler, sıcak ortamlar) kaçınma birçok kadında belirtileri hafifletir.

Menopozal hormon tedavisi

Hormon tedavisi, sıcak basmaları ve gece terlemelerinde etkinliği güçlü kanıtlarla gösterilmiş birincil tedavi seçeneğidir. Genitoüriner sendromun tedavisinde de etkilidir ve kemik kaybını önler. Rahmi olan kadınlarda rahim iç tabakasını korumak için östrojene progesteron eklenir; rahmi alınmış kadınlarda yalnızca östrojen kullanılabilir. Östrojen tablet şeklinde ağızdan ya da cilde uygulanan jel veya bant (transdermal) şeklinde verilebilir.

Zamanlama: neden önemlidir?

Güncel kılavuzlara göre 60 yaşından önce veya menopozdan sonraki ilk 10 yıl içinde başlanan, kişiye göre seçilmiş hormon tedavisinde, belirgin yakınmaları olan kadınların çoğunda yararlar risklerden fazladır. 60 yaşından sonra ya da menopozdan 10 yıldan uzun süre sonra ilk kez başlanan tedavide ise kalp hastalığı, inme, pıhtı ve demans açısından mutlak riskler daha yüksek olduğundan yarar-risk dengesi daha az olumludur ve karar daha dikkatli verilir.

Hormon tedavisinin uygun olmadığı durumlar

• Meme kanseri öyküsü veya şüphesi
• Rahim iç tabakası kanseri gibi östrojene duyarlı kanserler
• Nedeni açıklanmamış vajinal kanama
• Geçirilmiş derin ven trombozu veya akciğer embolisi ya da bilinen yüksek pıhtılaşma eğilimi (bazı durumlarda uzman değerlendirmesiyle cilt yoluyla tedavi düşünülebilir)
• Geçirilmiş kalp krizi veya inme
• Aktif karaciğer hastalığı
• Gebelik

Hormon dışı tedaviler

Hormon tedavisi kullanamayan veya kullanmak istemeyen kadınlarda sıcak basmalarını azaltabilen bazı antidepresanlar, gabapentin ve beyindeki ısı düzenleme merkezini hedefleyen yeni geliştirilmiş ilaçlar (nörokinin-3 reseptör antagonistleri) seçenekler arasındadır. Bilişsel davranışçı terapi de sıcak basmalarının yarattığı sıkıntıyı, uyku ve ruh hali yakınmalarını hafifletebilir.

Vajinal tedaviler

Kuruluk ve ilişkide ağrı için vajinal nemlendiriciler, kayganlaştırıcılar ve düşük doz vajinal östrojen kullanılabilir. Vajinal östrojen, sistemik hormon tedavisi kullanamayan pek çok kadında da uygun bir seçenek olabilir; bu durum kişisel olarak değerlendirilir.

Biyoeşdeğer (vücut-özdeş) hormon tedavisi nedir?

Biyoidentik, biyoeşdeğer ya da vücut-özdeş hormon; kimyasal yapısı vücudun kendi ürettiği hormonla aynı olan hormonları tanımlar. Menopoz tedavisinde bunlar başlıca 17-beta estradiol ve mikronize progesterondur. Bu hormonlar genellikle bitkisel kaynaklı maddelerden laboratuvarda üretilir; "doğal" ifadesi bu kökene gönderme yapar, ancak kullanılan ürün laboratuvar ortamında hazırlanır. Bu konuda iki farklı ürün grubunu birbirinden ayırmak önemlidir.

Onaylı (standart) vücut-özdeş hormonlar

İlaç otoritelerinin onayından geçmiş, dozu ve saflığı standart olan, etkinlik ve güvenlik çalışmaları bulunan ürünlerdir. Cilde uygulanan estradiol jeli veya bandı, estradiol tabletleri, mikronize progesteron kapsülleri ve vajinal estradiol bu gruptadır. Bu ürünler, kişiye özel planlanan menopozal hormon tedavisinin bir parçası olarak kullanılabilir.

• Cilt yoluyla (transdermal) estradiol: Karaciğerden ilk geçişe uğramadığı için, ağızdan alınan östrojenden farklı olarak, gözlemsel çalışmalarda toplardamar pıhtısı (venöz tromboz) riskini artırmadığı görülmüştür. Bu nedenle vücut kitle indeksi 30'un üzerinde olan veya pıhtı açısından risk etkeni taşıyan kadınlarda tercih edilebilir.
• Mikronize progesteron: Rahmi olan kadınlarda rahim iç tabakasını korumak amacıyla, yeterli doz ve sürede kullanılır. Çalışmalar, bazı sentetik progestinlere göre meme ve pıhtı riski açısından daha olumlu bir profile sahip olduğunu göstermektedir; bu nedenle rahmi olan kadınlarda hormon tedavisinin sık tercih edilen bir parçasıdır.

Kişiye özel hazırlanan (magistral) biyoidentik karışımlar

Bazı yerlerde tükürük ya da kan hormon düzeylerine göre "kişiye özel" hazırlandığı belirtilen krem, jel, pastil veya kapsüller "biyoidentik hormon" adıyla sunulmaktadır. Bu karışımlar ilaç onay sürecinden geçmez; doz, saflık ve emilim bakımından standart değildir ve etkinlik ile güvenliklerini gösteren yeterli çalışma yoktur. Rahim iç tabakasını yeterince koruyup korumadıkları bilinmediği için rahmi olan kadınlarda ek risk oluşturabilirler. Onaylı ürünlerde bulunan risk uyarıları da bu karışımlarda yer almaz.

Kuzey Amerika Menopoz Derneği (The Menopause Society), Amerikan Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanları Derneği (ACOG), Endokrin Derneği (Endocrine Society), İngiliz Menopoz Derneği (BMS) ve Uluslararası Menopoz Derneği (IMS), onaylı ürünler bulunduğu sürece bu tür karışımların rutin olarak kullanılmasını önermemektedir.

Tükürükte hormon ölçümü de güvenilir bir yöntem değildir. Hormon düzeyleri gün içinde ve günden güne değişir; bu nedenle tükürük testleri tedaviyi yönlendirmek için önerilmez. Menopozal hormon tedavisinde doz, bazı özel durumlar dışında, kan değerlerine göre değil belirtilerin kontrolüne ve yan etkilere göre ayarlanır.

Doğru ürün, doğru kişi, doğru zamanda

Hormon tedavisinde tek bir ürün ya da doz her kadın için uygun değildir. Karar; yaş ve menopozdan bu yana geçen süre, yakınmaların türü ve şiddeti, rahmin olup olmaması, meme kanseri, pıhtı, kalp-damar hastalığı, migren ve karaciğer hastalığı gibi kişisel ve ailesel öykü ile kadının tercihleri birlikte ele alınarak verilir. Uygun hormon, uygulama yolu (tablet, jel, bant veya vajinal) ve doz bu değerlendirmeye göre seçilir.

Tedaviye başlandıktan yaklaşık 3 ay sonra etkinlik ve yan etkiler değerlendirilir, sonrasında en az yılda bir kez kontrol yapılır. Tedavinin ilk aylarından sonra ortaya çıkan beklenmeyen kanamalar mutlaka değerlendirilmelidir. Hormon tedavisi yaşlanmayı durdurmaz ya da geri çevirmez; amacı menopoz belirtilerini hafifletmek, yaşam kalitesini desteklemek ve uygun kadınlarda kemik sağlığını korumaktır.

Prof. Dr. İkbal Kaygusuz, menopozda hormon tedavisinin ve genistein gibi bitkisel kaynaklı tedavilerin damar sağlığı, trombosit ve böbrek işlevleri üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmaların yazarları arasındadır.

Ne zaman hekime başvurulmalı?

• Sıcak basmaları, uyku ya da ruh hali yakınmaları günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• 40 yaşından önce adetleriniz düzensizleştiyse veya kesildiyse
• Vajinal kuruluk, ilişkide ağrı veya tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları yaşıyorsanız
• Menopozdan sonra herhangi bir miktarda vajinal kanama olduysa
• Hormon tedavisine başlamayı ya da mevcut tedavinizi gözden geçirmeyi düşünüyorsanız

Ankara'da Kadın Doğum Uzmanı: muayene ve ulaşım bilgileri

Sıkça Sorulan Sorular

Bu sitedeki bilgiler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekime başvurunuz.

İlgili sayfalar

İlgili yazılar

Menopoz3 dk okuma

Menopoz Belirtileri: Erken Menopozu Nasıl Anlarsınız?

Menopozun ilk işaretleri genellikle 40'lı yaşların ortasında adetlerin düzensizleşmesi, sıcak basmaları, gece terlemeleri ve uyku sorunlarıdır. 40 yaş...