Tümör Belirteçleri: CA-125 ve Diğer Testler Ne Anlama Gelir?

Tümör belirteci nedir?

Tümör belirteçleri, bazı kanser hücreleri tarafından ya da vücudun kansere verdiği yanıt sonucunda normalden daha fazla üretilen ve genellikle kanda ölçülen maddelerdir. Ancak bu maddelerin çoğu sağlıklı dokularda da az miktarda bulunur ve kanser dışındaki birçok durumda da yükselebilir. Bu nedenle tek başına bir tümör belirtecinin yüksek olması kanser olduğu, normal olması da kanser olmadığı anlamına gelmez.

Tümör belirteçleri ne için kullanılır?

• Tanıya yardımcı olmak: Ultrasonda görülen bir yumurtalık kitlesinin değerlendirilmesinde, görüntüleme bulguları ve menopoz durumuyla birlikte risk tahmininde.
• Tedaviye yanıtı izlemek: Kanser tanısı konmuş bir hastada, tedavi öncesi yüksek olan belirtecin tedaviyle düşüp düşmediğini görmek için.
• Nüks takibi: Tedavi sonrası izlemde belirtecin yeniden yükselmesi, ek inceleme gerektiğini gösterebilir.

Neden sağlıklı kadınlarda tarama testi olarak kullanılmaz?

Belirtisi olmayan, ortalama risk taşıyan kadınlarda CA-125 ve ultrasonla yapılan taramaların yumurtalık kanserine bağlı ölümleri azaltmadığı, buna karşın gereksiz tetkik ve ameliyat sayısını artırdığı gösterilmiştir. Hiçbir büyük tıbbi kuruluş, genel toplumda rutin tarama için bu testleri önermez. “Check-up” kapsamında rutin olarak istenen tümör belirteci panelleri, çoğu zaman gereksiz kaygıya ve ileri tetkiklere yol açar. Ailesinde yumurtalık, meme veya kolon kanseri öyküsü bulunan ya da BRCA gibi bir gen değişikliği taşıyan kadınlarda ise durum farklıdır ve izlem planı genetik danışmanlık ile kişiye özel olarak belirlenir.

CA-125

CA-125, yumurtalık kanserinin değerlendirilmesinde yaygın olarak kullanılan bir belirteçtir. Laboratuvarlar genellikle 35 U/mL altını normal kabul eder; ancak yöntem ve referans aralıkları laboratuvarlar arasında farklılık gösterebilir. CA-125 yalnızca yumurtalık kanserine özgü değildir; rahim iç zarı, karın zarı (periton), akciğer zarı ve kalp zarı gibi dokularda da üretilir.

CA-125'i yükseltebilen iyi huylu durumlar

• Adet dönemi
• Endometriozis ve çikolata kisti (endometrioma)
• Miyom ve adenomiyozis
• Gebelik, özellikle ilk üç ay
• Pelvik inflamatuvar hastalık ve diğer karın içi iltihaplar
• Bazı iyi huylu yumurtalık kistleri
• Karaciğer hastalıkları (siroz), pankreatit, kalp yetmezliği, karında veya akciğer zarında sıvı birikimi

Bu durumlar özellikle menopoz öncesi kadınlarda CA-125'in yorumlanmasını güçleştirir. Menopoz sonrası dönemde, bir kitleyle birlikte görülen CA-125 yüksekliği daha fazla dikkat gerektirir. Öte yandan erken evre yumurtalık kanserlerinin bir kısmında ve bazı kanser alt tiplerinde CA-125 normal olabilir.

HE4 ve ROMA indeksi

HE4 (insan epididim proteini 4), özellikle epitelyal yumurtalık kanserlerinde yükselebilen bir belirteçtir. Endometriozis gibi iyi huylu jinekolojik durumlardan CA-125'e göre daha az etkilenir; ancak böbrek fonksiyonu, sigara kullanımı ve yaş HE4 düzeyini değiştirebilir.

ROMA (Risk of Ovarian Malignancy Algorithm), CA-125 ve HE4 değerlerini kadının menopoz durumuyla birlikte bir formülde birleştirerek, pelvik kitlesi olan bir kadında kitlenin kötü huylu olma olasılığını tahmin etmeye yardımcı olan bir risk hesaplamasıdır. Benzer amaçla ultrason bulguları, menopoz durumu ve CA-125'i birleştiren RMI (malignite risk indeksi) de kullanılır. Bu hesaplamalar bir tarama testi değildir; yalnızca kitlesi bulunan kadınlarda cerrahi planlamaya ve gerektiğinde jinekolojik onkoloji merkezine yönlendirme kararına yardımcı olur.

Diğer belirteçler

• CA 19-9: Esas olarak pankreas, safra yolları ve mide kanserlerinde kullanılır. Jinekolojide müsinöz yumurtalık tümörlerinde, dermoid kistlerde ve endometriomada yükselebilir. Safra yolu tıkanıklığı ve pankreatit gibi iyi huylu durumlarda da artar; bazı kişiler genetik nedenle bu belirteci hiç üretmez.
• CEA (karsinoembriyonik antijen): Başta kolorektal kanserler olmak üzere sindirim sistemi kanserlerinin takibinde kullanılır. Yumurtalık kitlesinde, kitlenin bağırsak kaynaklı olup olmadığını ayırt etmeye yardımcı olabilir. Sigara içenlerde, iltihabi bağırsak ve karaciğer hastalıklarında hafif yükselebilir.
• AFP (alfa-fetoprotein): Genç kadınlarda görülen bazı germ hücreli yumurtalık tümörlerinde (özellikle yolk sak tümörü) ve karaciğer kanserinde yükselir. Gebelikte AFP'nin artması normaldir; gebelik tarama testlerinde farklı bir amaçla ölçülür.
• Beta-hCG: Gebelik hormonudur; yüksek bulunduğunda önce gebelik düşünülür. Mol gebelik gibi gestasyonel trofoblastik hastalıkların tanı ve takibinde ve bazı germ hücreli tümörlerde (koryokarsinom, disgerminom) kullanılır.
• LDH (laktat dehidrogenaz): Doku hasarında yükselen, özgüllüğü düşük bir enzimdir. Disgerminom gibi germ hücreli tümörlerin takibinde yardımcı olabilir.
• İnhibin (A ve B): Yumurtalıkta üretilen bir hormondur ve adet döngüsü boyunca değişir. Granüloza hücreli tümörler gibi seks kord-stromal tümörlerde, özellikle menopoz sonrası dönemde yükselmesi anlamlıdır ve bu tümörlerin takibinde kullanılır.

İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE) kılavuzu, yumurtalık kanseri şüphesi olan 40 yaş altındaki kadınlarda CA-125'e ek olarak AFP ve beta-hCG ölçülmesini önerir; çünkü bu yaş grubunda germ hücreli tümörler daha sık görülür.

Sonuçlar nasıl yorumlanır?

• Tek bir değer yerine bütün tablo: Yaş, menopoz durumu, adet döngüsünün hangi gününde kan alındığı, şikâyetler, muayene ve ultrason bulguları birlikte değerlendirilir.
• Zaman içindeki değişim: Takipte, tek bir ölçümden çok değerin zamanla nasıl değiştiği önemlidir. Karşılaştırılabilir sonuç için mümkünse aynı laboratuvar kullanılmalıdır.
• Tekrar ölçüm: Menopoz öncesi kadınlarda sınırda yüksek bir CA-125, adet dönemi dışında tekrarlanabilir.
• Tek başına tanı koydurmaz: Kanser tanısı tümör belirteçleriyle değil, gerektiğinde cerrahi ve doku incelemesiyle (patoloji) konur.

Tümör belirteci sonucunuz yüksek geldiyse panik yapmadan, sonucu isteyen hekiminizle birlikte değerlendirmeniz doğru bir adımdır. Sonucu kendi başınıza internetteki referans değerlerle karşılaştırmak çoğu zaman gereksiz kaygıya yol açar.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu sitedeki bilgiler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekime başvurunuz.

İlgili sayfalar